“Jedenaste przykazanie: nie bądź obojętny”.

Czy można biernie przejść obok tych słów, wypowiedzianych w 75. rocznicę wyzwolenia obozu Auschwitz przez Mariana Turskiego, byłego więźnia?

Mowa nienawiści – trochę teorii.

Według Rady Europy mowa nienawiści to “wypowiedzi, które szerzą, propagują i usprawiedliwiają nienawiść rasową, ksenofobię, antysemityzm oraz inne formy nietolerancji, podważające bezpieczeństwo demokratyczne, spoistość kulturową i pluralizm”. A więc adresatami mowy nienawiści są mniejszości narodowe i etniczne, kobiety, osoby starsze oraz osoby ze społeczności LGBT. W Polsce istnieją instrumenty prawne, które – kierując się wymogami europejskimi – w teorii chronią wymienione grupy przed napaściami słownymi. W teorii, ponieważ jedna z wymienionych grup – społeczność LGBT – nie jest wymieniona w prawie polskim jako wymagająca ochrony. Poza tym, między prawem pisanym, a egzekwowaniem przepisów jest u nas spora przepaść.

Mowa nienawiści – kontrowersje?

  • “Mowa nienawiści? Wszędzie chcą włożyć tą polityczną poprawność…!”
  • “A jak na mnie ktoś ciska przekleństwa za to, że mu miejsce parkingowe zabrałem, to też mogę petycję do Rzecznika Praw Obywatelskich napisać? Hehe…”
  • “Już niedługo nic nie będzie można powiedzieć, bo do więzienia wsadzą”.

Pracownicy Pakt Inkasso są czasem świadkami takich wypowiedzi. Są ludzie, którzy uważają, że mowa nienawiści to po prostu niepochlebne komentarze, krytyczne uwagi, lub zachodnia nowomoda, za pomocą której ktoś chce nas pozbawić jednej z podstawowych swobód obywatelskich – wolności słowa. Właśnie dlatego ważne jest dobre zrozumienie tego terminu.

Czy Ty też stosujesz mowę nienawiści?

Z raportu “Mowa nienawiści, mowa pogardy” przeprowadzonego w 2016 przez zespół M. Winiewskiego z Centrum Badań nad Uprzedzeniami na Uniwersytecie Warszawskim wynika, że mowę nienawiści stosują przede wszystkim osoby młode. 64% nastolatków przynajmniej raz użyło wyrażeń, które określa się mową nienawiści. To samo badanie potwierdza także, że chłopcy dużo częściej niż dziewczęta skłonni są do jej stosowania . Skąd takie wyniki? Wiele wskazuje na to, że rozwój mediów społecznościowych przyczynia się do poczucia anonimowości i bezkarności w sieci. Do tego Administratorzy stron internetowych często nie są w stanie zapanować nad dynamiką nienawistnych wypowiedzi. Co więcej, tematy kontrowersyjne przyciągają, algorytmy szaleją, a co za tym idzie – zyski rosną. Nic dziwnego, że tak trudno pozbyć się z sieci mowy nienawiści.

Czy to naprawdę takie krzywdzące?

Ofiary mowy nienawiści zmagają się z pogorszeniem stanu psychicznego, utratą wiary w siebie oraz obniżoną samooceną. Młodzi ludzie izolują się od grupy rówieśników, stają się apatyczni i rezygnują z zainteresowań. W skrajnych przypadkach ofiary mogą się samo okaleczać, albo popełnić samobójstwo. Bywają też zupełnie inne reakcje. Część osób dotkniętych mową nienawiści staje się wyjątkowo agresywna.

Ale to tylko wierzchołek góry lodowej. Słyszałeś o piramidzie nienawiści Gordona Allporta? Amerykański psycholog dowodzi, że pełne nienawiści wypowiedzi to pierwszy szczebel niepokojących zachowań, który prowadzi do unikania lub izolacji pewnych członków społeczeństwa (patrz: “strefy wolne od LGBT”) oraz do ich dyskryminacji w dostępie do stanowisk, edukacji oraz świadczeń. Kolejnym etapem są już ataki fizyczne, a ostatnim – eksterminacja, tak dobrze znana nam z historii.

Na tym polega destrukcyjna siła mowy nienawiści. Zaczyna się stosunkowo “niewinnie” i niepozornie. W końcu, kto by mógł pomyśleć, że rasistowskie żarty mogą prowadzić do przemocy, prawda? Wielokrotnie podkreślaliśmy, że w Pakt Inkasso nie zgadzamy się na przemoc, nawet na najdrobniejsze jej przejawy. Dlatego tak ważne jest dla nas budowanie świadomości dotyczącej tego, jak przemoc może się rodzić.

Co możesz zrobić?

  • Reaguj, reaguj, reaguj. Nawet najmniejsze przejawy nienawiści mogą prowadzić do przemocy, dlatego Twoja reakcja na z pozoru drobne przewinienia może sprawić, że w kimś obudzi się świadomość.
  • Rozejrzyj się, czy nie mógłbyś włączyć się w działanie integracyjne jakiejś grupy mniejszościowej wokół siebie.
  • Nie daj się psychologii tłumu. Myśl samodzielnie!
  • Włącz się w działania edukacyjne młodzieży, albo edukuj swoich znajomych i rodzinę.

…a przede wszystkim – nie bądź obojętny!

(Wpis inspirowany webinarem zorganizowanym przez Strefę Prawa Uniwersytetu SWPS)